Verpakkingsontwerper wordt steeds meer systeemontwerper
De omslag naar een circulaire verpakkingsketen verandert niet alleen verpakkingen, maar ook het vak van de verpakkingsontwerper. Materiaalkeuze en verpakkingstechniek blijven belangrijk, maar kennis van wetgeving, consumentengedrag, recyclage, data en ketensamenwerking wordt minstens zo bepalend. De verpakkingsontwerper ontwikkelt zich daarmee steeds meer tot systeemontwerper.
Die ontwikkeling stond centraal tijdens een bijeenkomst van de Vereniging van Nederlands Verpakkingskundigen (VNV) in Amersfoort (NL) waar verpakkingsdesigners en andere -professionals bijeenkwamen. Op het programma stonden kennisdeling, netwerken en de veranderingen binnen het vakgebied. Tijdens de keynote van Karen van de Stadt van Verpact – de Nederlandse tegenhanger van Fost Plus en Valipac – werd vooral ingezoomd op de gevolgen van de transitie naar een circulaire economie.
De traditionele verpakkingsketen was lange tijd relatief overzichtelijk. Grondstoffen werden verwerkt tot een verpakking, die vervolgens via producent en retailer bij de consument terechtkwam. In een circulaire economie houdt die keten daar niet meer op. Na gebruik moeten verpakkingen worden ingezameld, gesorteerd, gerecycleerd en opnieuw als grondstof kunnen worden ingezet.
Daarmee verandert volgens Van de Stadt fundamenteel de manier waarop verpakkingen moeten worden ontworpen. Niet alleen de functionaliteit van de verpakking tijdens productie, transport en gebruik is van belang. Ook wat er na afdanking mee gebeurt, moet al aan het begin van het ontwerpproces worden meegenomen.
Wetgeving stuurt ontwerp
Europese regelgeving – lees Packaging & Packaging Waste Regulation (PPWR) - speelt daarin een steeds grotere rol. Eisen rond recycleerbaarheid, materiaalgebruik en het opnieuw toepassen van gerecycleerde grondstoffen bepalen steeds nadrukkelijker welke verpakkingen in de toekomst nog op de markt kunnen worden gebracht.
Dat betekent dat ontwerpers minder vrijheid krijgen om uitsluitend vanuit functionaliteit, marketing of kosten naar een verpakking te kijken. Een verpakking moet passen binnen het gehele systeem van inzameling, sortering en recycling.
Juist daarin schuilt volgens Van de Stadt een ingewikkelde opgave. De verpakking moet enerzijds zo worden ontworpen dat grondstoffen zo lang mogelijk in de keten blijven. Anderzijds mogen eisen op het gebied van bijvoorbeeld voedselveiligheid en productbescherming niet in het gedrang komen.
Die combinatie is niet altijd eenvoudig. Gerecycleerde materialen moeten veilig kunnen worden toegepast en tegelijkertijd moet voldoende materiaal beschikbaar zijn om kringlopen daadwerkelijk te sluiten.
Harmonisatie noodzakelijk
Een belangrijke voorwaarde voor een goed functionerende circulaire verpakkingsketen is Europese harmonisatie. Wanneer landen verschillende eisen hanteren voor ontwerp, inzameling of recyclage, wordt het voor internationale producenten moeilijk om verpakkingen voor één Europese markt te ontwikkelen.
Gezamenlijke Europese regels kunnen die duidelijkheid bieden, maar maken de transitie tegelijkertijd complex. De verpakkingsketen bestaat uit veel partijen die allemaal verschillende belangen en verantwoordelijkheden hebben. Producenten, materiaalbedrijven, gemeenten, afvalinzamelaars, sorteerders en recycleerders moeten uiteindelijk binnen hetzelfde systeem functioneren.
Juist daardoor kan niet iedere schakel afzonderlijk worden geoptimaliseerd. Een keuze die voor één bedrijf of proces gunstig is, hoeft niet automatisch de beste oplossing voor de volledige keten te zijn.
Consument wordt onderdeel van het ontwerp
Ook de consument krijgt binnen dat systeem een andere rol. Verpakkingsontwerp richtte zich traditioneel sterk op de consument die een product koopt en gebruikt. In een circulaire keten moet daarnaast rekening worden gehouden met het gedrag van diezelfde persoon op het moment dat hij de verpakking afdankt.
Dat verschil is belangrijk. Een consument kan tijdens het aankoopproces bewust naar een verpakking kijken, maar besteedt thuis mogelijk veel minder aandacht aan het correct scheiden ervan.
Als een verpakking uit verschillende materialen bestaat die vóór recyclage van elkaar moeten worden gescheiden, ontstaat daardoor een belangrijke ontwerpvraag: kun je erop vertrouwen dat consumenten die handeling uitvoeren, of moet het ontwerp technisch zo worden aangepast dat scheiding niet noodzakelijk is? Denk bijvoorbeeld aan een plastic zuivelverpakking, waar een kartonnen wikkel met alle benodigde informatie over het product omheen zit.
Gedrag wordt daarmee volgens Van de Stadt een steeds belangrijker onderdeel van het werk van verpakkingsontwerpers.
Meer behoefte aan data
De nieuwe Europese PPWR-eisen zorgen bovendien voor een sterk toenemende behoefte aan informatie. Bedrijven moeten steeds beter kunnen aantonen welke materialen zij gebruiken, waar deze vandaan komen en in hoeverre een verpakking aan de gestelde eisen voldoet. Oftewel de conformiteitsverklaring die verpakkers sinds 12 augustus 2026 verplicht moeten kunnen overleggen.
Dat vraagt om gegevens uit de volledige keten. Producenten zijn daarbij afhankelijk van informatie van hun leveranciers, terwijl die leveranciers niet altijd alle technische of commerciële details willen delen.
De vraag wordt daarom hoe bedrijven voldoende betrouwbare data kunnen verzamelen om aan te tonen dat een verpakking aan de regelgeving voldoet, zonder dat iedere ketenpartij vertrouwelijke informatie hoeft prijs te geven.
Ook technologie gaat hierdoor een grotere rol spelen. Digitalisering en kunstmatige intelligentie kunnen helpen om de groeiende hoeveelheid informatie te verwerken en verschillende onderdelen van de keten met elkaar te verbinden.
Van specialist naar verbinder
Al deze ontwikkelingen veranderen uiteindelijk het profiel van de verpakkingsontwerper. Specialistische materiaalkennis en technische expertise blijven noodzakelijk, maar zijn niet langer voldoende.
De toekomstige packaging designer moet ook begrijpen hoe regelgeving, logistiek, recyclagetechnologie, consumentengedrag, data en grondstoffenstromen elkaar beïnvloeden.
Van de Stadt vergelijkt die ontwikkeling met een zogenoemde T-shaped professional: iemand met diepgaande expertise binnen het eigen vakgebied, maar daarnaast voldoende kennis van aangrenzende disciplines om verbindingen te kunnen leggen. Door de groeiende complexiteit wordt dat horizontale gedeelte van de T steeds belangrijker.
De verpakkingsontwerper wordt daardoor steeds meer een systeemontwerper. Niet iemand die uitsluitend de technisch beste verpakking ontwikkelt, maar iemand die kan beoordelen welke oplossing binnen de gehele keten het beste functioneert.
Duizend kleine keuzes
De overgang naar een circulaire verpakkingsketen zal niet met één grote technische doorbraak worden gerealiseerd. Volgens de spreker bestaat de transitie vooral uit veel kleinere beslissingen, experimenten en innovaties.
Niet iedere oplossing zal meteen werken en technieken die op kleine schaal succesvol zijn, moeten zich vervolgens nog op grote schaal bewijzen. Samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en overheid is daarom essentieel.
Voor verpakkingsprofessionals betekent dit dat zij hun blik voortdurend moeten verbreden. Iedere ontwerpbeslissing kan gevolgen hebben voor andere schakels in de keten.
De centrale vraag is daarmee niet alleen hoe de verpakking van de toekomst eruitziet, maar vooral welke keuzes verpakkingsprofessionals vandaag al kunnen maken om die toekomst mogelijk te maken.