Het belang van het boek

Intergraf-conferentie brengt boekensector bijeen

Boeken hebben een belangrijke maatschappelijke functie als cultureel fenomeen en als effectieve dragers van kennis en informatie. Toch moet de boekensector – van uitgevers en drukkerijen tot binderijen en boekwinkels – die positie voortdurend bevechten en verdedigen. Bij overheden. Tegen concurrerende media en oprukkende technologie. En bij het lezerspubliek. Partijen zullen samen moeten optrekken om de toekomst van het papieren boek zeker te stellen.

“Misschien is het een idee”, suggereerde Matt Baehr, voorzitter van het Amerikaanse Book Manufacturers’ Institute (BMI), “om ook in Europa een industriebrede dialoog op gang te brengen om te kijken hoe je de boekensector kunt versterken.” Dat is namelijk precies wat BMI doet, als associatie die Amerikaanse bedrijven uit de hele boekenketen vertegenwoordigt. Baehr werd op zijn wenken bediend: hij was begin dit jaar als spreker te gast op de conferentie Shaping the Future with Books waar de Europese grafische koepelorganisatie Intergraf juist die dialoog tot stand bracht door in Brussel uitgevers, drukkerijen en boekverkopers bij elkaar te brengen.

Blik op de toekomst

De Intergraf-conferentie rond boeken past in de serie Shaping the Furture with Print, die in 2016 van start ging met een bijeenkomst over de toekomst van direct mail. Later volgden afleveringen over magazines, over verpakkingen en over handelsdrukwerk. De boekensector stond voor het eerst centraal in 2021 – het jaar waarin het gedrukte boek een impuls kreeg als gevolg van de pandemie. Vijf jaar later laten de cijfers nu een ander beeld zien, maar blijken veel van de in 2021 besproken thema’s en trends – duurzaamheid, wetgeving, multichannel, ontlezing – nog altijd actueel. En er kunnen nieuwe fenomenen aan het programma worden toegevoegd, zoals BookTok en Artificial Intelligence (AI).

Boeken komen beter binnen

Boeken zijn belangrijk. Daar was iedereen, van onderzoeker en beleidsmaker tot uitgever en drukker, het in Brussel wel over eens. Of wellicht beter gezegd: lezen is belangrijk. En dan vooral het lezen van papieren boeken. Want op die manier komen verhalen, kennis en informatie het beste binnen bij de lezer. Onderzoekers zoals Marte Pupe Støyva (van de Noorse Stavanger Universiteit) en Andrea Cangini (van het Italiaanse Osservatorio Carta, Penna & Digitale) benadrukten tijdens de Intergraf-conferentie het belang van het fysieke, gedrukte boek.

Pupe Støyva observeerde en analyseerde het leesgedrag van studenten in het hoger onderwijs. en zag dat zij vaak moeite hebben met het geconcentreerd verwerken van grote hoeveelheden informatie. Papieren boeken blijken hierbij de beste remedie. Anders dan eindeloos scrollen op een tablet of het luisteren van een podcast, maakt een boek het lezen tot een lichamelijke ervaring die ervoor zorgt dat informatie beter wordt gedoseerd. Het einde van een pagina in een boek vormt volgens Pupe Støyva een welkome en natuurlijk onderbreking die de lezer tijd geeft om even te reflecteren op wat hij net heeft gelezen – terwijl digitale media allerlei verstorende onderbrekingen kennen, zoals social media alerts, die voortdurend de aandacht afleiden.

Kritisch denkvermogen versterken

“Studenten moeten kunnen begrijpen wat ze lezen”, aldus Pupe Støyva. Dat vergt een andere manier van lezen: terwijl het leren lezen bij kinderen vooral om snelheid draait, zouden studenten later moeten leren om juist meer tijd te nemen voor een tekst. “Maar niemand vertelt ze hoe ze dat moeten doen.”

Studenten vragen bovendien vaak waarom ze nog zouden lezen als ze ook een podcast kunnen luisteren, een video kunnen kijken of het aan AI kunnen vragen. Pupe Støyva: “Mijn antwoord is dan: ‘Niemand kan voor jou lezen.’ Want het gaat juist om de betrokkenheid en inspanning. Die ervaring is onvervangbaar.” En juist een papieren boek kan ze daarbij helpen en deep learning mogelijk maken. Dat versterkt het kritisch denken, de verbeeldingskracht en het vermogen om problemen op te lossen.

Andrea Cangini sloot zich, op basis van een grote hoeveelheid onderzoeken en rapporten, volledig aan bij de conclusies van Pupe Støyva en waarschuwde voor ‘digitale dementie’ als gevolg van het gebrek aan papieren lees- en schrijfervaring onder jongeren. Volgens hem is het lezen van een scherm te oppervlakkig en gefragmenteerd, waardoor mensen ‘als een sprinkhaan’ alleen nog losse stukjes informatie tot zich nemen zonder de diepere betekenis te doorgronden. Cangini gaat nog een stap verder en pleit ook voor het weer met de hand leren schrijven op papier omdat dat, zo blijkt uit onderzoek, eveneens bijdraagt aan betere leer- en denkprestaties. Zelfs Sam Altman, de topman van OpenAI, schrijft naar eigen zeggen vaak met de hand om zijn ideeën en gedachten te ordenen, aldus Cangini.

Europese ondersteuning

Ook Normunds Popens onderschreef, namens het departement van Onderwijs, Jeugd, Sport en Cultuur van de Europese Commissie, de boodschap: “Dit gaat over meer dan boeken. Dit gaat over lezen, geletterdheid, denkkracht en onze toekomst.” Onder de vlag van het EU Culture Compass stimuleert de Europese Commissie de boekensector, bijvoorbeeld door promotiecampagnes die het lezen stimuleren en door het uitreiken van een literatuurprijs voor jonge auteurs. Ook worden de mogelijkheden, en bedreigingen, van AI voor de boekensector in kaart gebracht. Hij kondigde bovendien een nieuwe ‘Agora EU’-programma aan ter ondersteuning van cultuur ter grootte van 1,6 miljard euro: “Steun voor de boekenmarkt blijft daar integraal onderdeel van uitmaken.”

Popens putte nog moed uit het feit dat 60 procent van de Europeanen zegt “minstens één boek per jaar” te lezen – al kun je je afvragen hoe geruststellend dat getal eigenlijk is, als ook nog eens 47,2 procent van de Europeanen van 16 jaar en ouder zegt zichzelf als een “niet-lezer” te beschouwen – en de reden is niet de prijs van boeken, maar een “gebrek aan interesse”. Hij waarschuwde tegelijkertijd dat de lees- en rekenprestaties bij jongeren achteruit gaan: een op de vier ontbreekt het op dat gebied aan de benodigde basiskennis. Terwijl er steeds meer informatie steeds makkelijker toegankelijk is, dreigen dus steeds meer mensen de vaardigheden te missen om die informatie ook te kunnen begrijpen.

BookTok creëert bestsellers

Zijn social media inderdaad de vijand van boeken? De 23-jarige Jasmine Darban uit Zweden is het daar wel mee eens – maar er zijn positieve uitzonderingen, namelijk: BookTok. Als influencer is Darban zelf sinds 2020 actief in deze sub-community voor jonge boekenliefhebbers op het TikTok-platform. BookTok vormt een soort digitale boekenclub waar lezers in korte video’s vertellen over de boeken die ze lezen.

Inmiddels zijn er meer dan 73 miljoen van zulke BookTok-video’s verschenen, en de kracht van het medium heeft zich in de praktijk bewezen. Zo ontstond in 2025 een onverwachte piek in de verkoop van het boek White Nights van de Russische schrijver Fjodor Dostojevski. Een heruitgave van het oorspronkelijk in 1848 verschenen boek veranderde door de plotse aandacht op BookTok in een bestseller, waarvan er zo’n 50.000 werden verkocht.

En Darban veroorzaakte een eigen hype door in een van haar video’s aan te kondigen haar editie van een schaars verkrijgbaar boek te verkopen – juist op het moment dat Netflix een op dat boek gebaseerde tv-serie uitbracht. Die BookTok-video werd 200.00 keer bekeken, waarna de uitgever besloot een nieuwe oplage van het boek te laten drukken.

Social media beter benutten

Het is dus niet vreemd dat veel boekwinkels tegenwoordig een tafel met populaire BookTok-boeken hebben ingericht. Eenmaal binnen kunnen ook andere boeken onder de aandacht van de vaak jonge kopers worden gebracht. Met haar BookTok-activiteiten bewijst Darban dus niet alleen dat de vaak vervloekte social media wel degelijk ook een goede invloed kunnen hebben, maar ook dat jongeren wel degelijk aan het lezen van papieren boeken te krijgen zijn.

Ze wijst bovendien op de groeiende populariteit van boekverfilmingen, zoals recentelijk Hamnet en Wuthering Heights: “Vaak worden bij die bioscoopvoorstellingen ter plekke ook weer boeken verkocht.” Darban zelf verbreedt ondertussen haar activiteiten op boekengebied: onder de naam Phoenix Vlog is ze een samenwerking met uitgeverij Bonnier Carlsen begonnen waar ze een eigen ‘boek over boeken’ uitbracht en ook als consultant ondersteuning biedt bij de promotie van boeken via social media en evenementen.

Uitgeverijen onder druk

Nog altijd zo’n 80 procent van de omzet van Europese uitgevers is afkomstig van papieren boeken, aldus Sonia Draga, voorzitter van de Federation of European Publishers (FEP). Daarbij moet worden aangetekend dat het aantal verkochte boeken daalt, maar de prijs per boek stijgt. De marktonderzoekers van Smithers concluderen in hun nieuwe Book Market report 2026 dat de omzet van de Europese uitgeverijen in 2024 weliswaar tot 24,9 miljard euro steeg en daarmee de piek uit 2007 (van 22,2 miljard euro) versloeg – maar dat er, na correctie voor inflatie, feitelijk sprake is van een omzet van nog 15,5 miljard euro. “De prijzen van boeken zijn dan wel met 38,3 procent gestegen in de afgelopen twintig jaar, maar dat is ver onder de inflatie van 64,1 procent in diezelfde periode” – met dalende marges als gevolg.

Om het tij te keren, verwachten de uitgevers steun vanuit nationale en Europese overheden, aldus Sonia Draga. De FEP is daarom tevreden dat het is gelukt om bij de totstandkoming van de EUDR-regelgeving (die wereldwijd de ontbossing wil tegengaan) een vrijstelling voor boeken te krijgen en zo te ontsnappen aan allerlei administratieve verplichtingen. Daar wordt in de grafische industrie overigens wel anders tegenaan gekeken, maakte bijvoorbeeld Tobias Kaase (CEO van het Duitse Mediaprint Solutions) in zijn latere presentatie duidelijk. Hij riep de FEP op om de gekozen strategie te heroverwegen: volgens Kaase wordt met deze uitzondering op de EUDR namelijk de deur naar ongecontroleerde buitenlandse boekenimport wagenwijd opengezet. In de wandelgangen van de Intergraf-conferentie werd die visie, zij het niet publiekelijk, ook door andere betrokkenen onderschreven.

Regelgeving aanpassen

De FEP-voorzitter ziet nog meer Europese regelgeving die de boekensector dreigt te hinderen, zoals de aanstaande Late Payment Regulation. Die verplicht bedrijven straks binnen dertig dagen hun rekeningen te betalen, maar volgens Draga is dat funest voor de boekenindustrie waar veel langere betalingstermijnen worden gehanteerd: “Eerst gaan de boekwinkels hier aan onderdoor, en vervolgens de uitgevers en de drukkerijen.”

Nationale overheden zouden zich hard moeten maken voor de vaste boekenprijs. De uit Polen afkomstige Draga ziet in haar eigen land de gevolgen van het ontbreken van dergelijke regelgeving: “Dat heeft een vernietigend effect op de Poolse boekenmarkt, waar het aantal boekwinkels zienderogen afneemt.” Ook pleit ze ervoor dat overheden een vorm van cultuurcoupons aanbieden die consumenten aan onder meer boeken kunnen spenderen. Spanje doet dat sinds de coronapandemie, en dat land laat als een van de weinigen in Europa een groeiende boekenmarkt zien.

En dan zijn er nog de gevaren van buitenaf, zoals de big tech-industrie die probeert de bestaande copyright-wetgeving te verzwakken. “Terwijl copyright de hoeksteen onder ons businessmodel is”, aldus Draga. En inmiddels zou al 82 procent van alle boeken die op Amazon worden verkocht door AI zijn gemaakt: “AI is een piraat die boeken rooft door ze als bronmateriaal te gebruiken”. Ook hier moet strenge regelgeving voor komen, stellen de uitgevers. En dat geldt trouwens ook voor de groeiende tweedehandsboekenmarkt – want ook daardoor loopt de sector inkomsten mis.

Slimmer produceren

Er valt ook nog winst te behalen door boeken op een andere, slimmere manier te produceren. Dat begint al bij de uitgeverijen zelf die volgens Hermann Eckel veel efficiënter kunnen, en moeten, gaan werken. Volgens Eckel, productmanager bij de Duitse Booxite (onderdeel van softwareontwikkelaar Pagina), is in de afgelopen tien jaar namelijk zo’n 20 procent van alle uitgeverijen verdwenen als gevolg van de economische ontwikkelingen, toenemende regeldruk en de digitale transformatie.

Software zou kunnen helpen, maar: “De bestaande pakketten zijn vaak te duur voor de meeste uitgeverijen. En bovendien bieden die programma’s vaak volledig op zichzelf staande oplossingen.” Pagina besloot daarom tot disruptie van het eigen businessmodel en bouwde onder de naam Booxite een online platform voor uitgeverijen: “In de basis werken eigenlijk alle uitgeverijen op dezelfde manier. Het is van groot belang deze processen te standaardiseren en te automatiseren.”

Op het Booxite-platform werken alle partijen in de boekproductieketen samen, van schrijver tot redacteur tot opmaak en printproductie. Volgens Eckel kunnen op deze manier bijvoorbeeld de zetkosten (nu vaak zo’n 800 tot 1.500 euro per boek) met zo’n 50 procent worden gereduceerd. En ook het drukken kan efficiënter worden gemaakt door eenvoudig te kunnen kiezen voor print on demand, of voor drukken op verschillende locaties – opties die ook nog eens voor een duurzamer eindproduct zorgen.

Duurzamer en efficiënter

Duurzame boekproductie staat ook hoog in het vaandel bij Clays in het VK, jaarlijks goed voor 160 miljoen boeken. Gina Lyons legde uit dat CO₂-reductie van veel verschillende factoren (intern en extern) afhankelijk is en daarom duidelijke doelstellingen en maatwerk vereist. Op de vraag of uitgevers ook bereid zijn meer te betalen voor een duurzaam geproduceerd boek moest Lyons met “nee” antwoorden: “Maar duurzaam produceren zorgt ook voor een duurzaam businessmodel, omdat je er kosten mee bespaart. Denk aan minder afval, en een reductie in energieverbruik.”

Bij de eveneens Britse boekenproducent CPI spreekt Jonathan Huddart (hoofd Verkoop) met klanten eigenlijk niet meer over het drukken van hun boeken, maar over het beheren van hun keten. “Het gaat niet meer over de kosten van een boek, maar over de kosten van de complete keten, inclusief bijvoorbeeld de opslag van hun boekenvoorraad.” Om die kosten omlaag te brengen, kiest CPI steeds vaker voor nieuwe ‘print&distributie’-modellen waarbij ook on demand of op locatie wordt geproduceerd: “Zo’n 20 procent van alle orders maken we niet meer zelf, maar besteden we uit bij lokale partijen.” Op die manier kan een boek nu binnen 24 of 48 uur na bestelling in Amerika worden geleverd, terwijl dat in de oude situatie weken zou duren.

Digitale printproductie rukt op

Dat het digitaal printen van boeken oprukt, blijkt ook uit de cijfers waarmee de marktonderzoekers van Smithers de Europese markt voor het drukken van boeken in kaart bracht. Die markt groeide de afgelopen vijf jaar met gemiddeld 1,5 procent naar een omzet van 7,8 miljard euro in 2025. En voor de komende vijf jaar zal de groei naar verwachting gemiddeld 1,7 procent bedragen, richting een omzet van 8,5 miljard euro in 2030. Ook hier geldt dat deze toename vooral het gevolg is van hogere prijzen: het printvolume daalt in diezelfde tijd van (omgerekend) 400 miljard A4-pagina’s naar net onder de 357 miljard A4-tjes in 2030.

Die daling van het printvolume is deels te verklaren doordat uitgevers de markt steeds beter kunnen voorspellen en daardoor minder boeken op voorraad houden (en dus minder risico op onverkochte exemplaren lopen). Er wordt daarbij steeds vaker voor digitale printproducties gekozen. Het in offset gedrukte volume in de boekenmarkt nam de afgelopen vijf jaar af met gemiddeld 3,9 procent per jaar, en die afname neemt de komende vijf jaar versneld toe met 7,3 procent per jaar; tegelijkertijd groeide het digitaal geprinte volume sinds 2019 met 13,9 procent per jaar, en tussen 2025 en 2030 groeit dat volume jaarlijks met gemiddeld nog eens 7,3 procent.

Het is volgens Smithers met name de inkjettechnologie die dat volume voor zijn rekening neemt. En hoewel het digitaal geprinte volume in 2025 nog maar zo’n 18 procent bedroeg op het totaal van (omgerekend) ruim 400 miljard A4-pagina’s, laat de waarde ervan al een heel ander beeld zien. Van het totaal van 7,8 miljard euro is namelijk 4,3 miljard euro afkomstig van digitale printproducties, tegen 3,5 miljard van analoog gedrukte boeken. Smithers concludeert: “Kleinere oplages bezorgen drukkerijen meer marge en een hogere waarde. On demand digitaal printen zal dankzij AI nog efficiënter worden, waardoor de marge voor drukkerijen verder omhoog kan.”

Het belang van het boek

Intergraf-voorzitter Ulrich Setter stelde al aan het begin van de conferentie dat een boek meer is dan alleen een technisch product, dat met papier en inkt via een drukproces tot stand komt. Het is ook een cultureel product, dat ideeën, informatie en kennis in zich draagt en verspreidt. “Zonder techniek is er geen boek, en zonder culturele waarde heeft drukken geen zin”, vatte hij de unieke positie van het boek samen. Het is nu aan de de boekensector – van uitgevers en drukkerijen tot binderijen en boekwinkels – om de in Brussel opnieuw op gang gebrachte industriebrede dialoog voort te zetten en samen vooral ook de lezer te overtuigen van het belang van het papieren boek.